ધોરણ 10 અને 12 માં ઓપન બુક પરીક્ષા : સમયની માંગ કે શિક્ષણ માટે પડકાર?
ડોક્ટર હાર્દિક અમીન (શિક્ષણવિદ અને રસાયણ વિજ્ઞાન નિષ્ણાત)
આજના ઝડપથી બદલાતા યુગમાં શિક્ષણ માત્ર પાઠ્યપુસ્તકો સુધી સીમિત રહ્યું નથી. માહિતીની સરળ ઉપલબ્ધિ અને ટેકનોલોજીના વધતા ઉપયોગને કારણે શિક્ષણ પદ્ધતિમાં પણ સમયાનુકૂળ પરિવર્તન જરૂરી બની ગયું છે. ખાસ કરીને ધોરણ 10 અને 12 જેવી મહત્વપૂર્ણ બોર્ડ પરીક્ષાઓમાં મૂલ્યાંકનની પદ્ધતિ વિશે સતત ચર્ચા થતી રહે છે. આવી સ્થિતિમાં ઓપન બુક પરીક્ષા લાગુ કરવી જોઈએ કે નહીં, એ પ્રશ્ન શિક્ષણજગતમાં ગંભીર ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે.
ઓપન બુક પરીક્ષાનો મૂળ હેતુ વિદ્યાર્થીઓની યાદશક્તિની નહીં પરંતુ તેમની સમજશક્તિ, વિશ્લેષણ ક્ષમતા અને વિચારશક્તિની ચકાસણી કરવાનો છે. આજના સમયમાં વિદ્યાર્થીએ કેટલી માહિતી યાદ રાખી છે તે કરતાં વધુ મહત્વનું એ છે કે તે માહિતીનો યોગ્ય અને વ્યવહારુ ઉપયોગ કેવી રીતે કરે છે. ઓપન બુક પરીક્ષામાં પૂછાતા પ્રશ્નો સામાન્ય રીતે વિચારાત્મક, તર્ક આધારિત અને જીવન સાથે જોડાયેલા હોય છે, જે વિદ્યાર્થીઓને વિષયની ઊંડાણપૂર્વક સમજ વિકસાવવામાં મદદરૂપ બને છે.
આ પ્રકારની પરીક્ષા પદ્ધતિથી વિદ્યાર્થીઓમાં પરીક્ષાનો ભય અને માનસિક તણાવ ઘટે છે. ધોરણ 10 અને 12 ના વિદ્યાર્થીઓ પર પરિવાર, સમાજ અને ભવિષ્યની કારકિર્દી અંગે ભારે દબાણ રહેતું હોય છે. ઓપન બુક પરીક્ષા તેમને આત્મવિશ્વાસ સાથે પોતાના વિચારો રજૂ કરવાની તક આપે છે. સાથે જ, માત્ર રટણ આધારિત અભ્યાસને બદલે સમજૂતી આધારિત અભ્યાસને પ્રોત્સાહન મળે છે, જે શિક્ષણનો મૂળ હેતુ સિદ્ધ કરે છે.
તથાપિ, ઓપન બુક પરીક્ષા સાથે જોડાયેલા કેટલાક પડકારો પણ છે. જો પ્રશ્નપત્ર યોગ્ય રીતે તૈયાર ન કરવામાં આવે તો વિદ્યાર્થીઓ પુસ્તક પર અતિશય આધાર રાખી શકે છે, જેના કારણે તેમની મૂળભૂત તૈયારીમાં ઘટાડો થવાની શક્યતા રહે છે. ઉપરાંત, દરેક વિદ્યાર્થી પાસે સમાન ગુણવત્તાની પાઠ્યસામગ્રી ઉપલબ્ધ ન હોવી, ખાસ કરીને ગ્રામ્ય અને પછાત વિસ્તારોમાં, એક ગંભીર પ્રશ્ન બની શકે છે.
આથી, ધોરણ 10 અને 12 જેવી નિર્ણાયક કક્ષાઓમાં ઓપન બુક પરીક્ષા સંપૂર્ણપણે અમલમાં મૂકતા પહેલાં સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે. પાયલોટ પ્રોજેક્ટ, શિક્ષકોને યોગ્ય તાલીમ, ગુણવત્તાસભર પ્રશ્નપત્ર અને પારદર્શક મૂલ્યાંકન પદ્ધતિ દ્વારા આ સિસ્ટમને વધુ અસરકારક બનાવી શકાય છે. શક્ય હોય ત્યાં મિશ્ર પદ્ધતિ અપનાવીને કેટલાક પ્રશ્નો ઓપન બુક અને કેટલાક ક્લોઝ્ડ બુક રાખવાથી સંતુલન સાધી શકાય.
અંતમાં કહી શકાય કે ઓપન બુક પરીક્ષા પોતે કોઈ ખામી નથી, પરંતુ તેની યોગ્ય આયોજન અને અમલવારી અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. જો વિચારપૂર્વક અને વ્યવસ્થિત રીતે આ પદ્ધતિ અમલમાં આવે, તો તે ધોરણ 10 અને 12 ના વિદ્યાર્થીઓને માત્ર પરીક્ષા માટે નહીં પરંતુ જીવન માટે તૈયાર કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
