હારથી નહીં, હારના ડરથી હારે છે વિદ્યાર્થી
ડોક્ટર હાર્દિક અમીન(રસાયણ વિજ્ઞાન નિષ્ણાત)
આજના સ્પર્ધાત્મક યુગમાં વિદ્યાર્થી જીવન જાણે સતત પરીક્ષાઓમાંથી પસાર થવાનું નામ બની ગયું છે. શાળાની પરીક્ષા, બોર્ડની પરીક્ષા, પ્રવેશ પરીક્ષા, સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ અને ત્યારબાદ કારકિર્દીની સ્પર્ધા—દરેક તબક્કે વિદ્યાર્થી પાસેથી શ્રેષ્ઠ પરિણામની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે. પરિણામે ઘણા વિદ્યાર્થીઓના મનમાં સફળતા મેળવવાની ઇચ્છા કરતાં નિષ્ફળ થવાનો ડર વધુ મોટો બની જાય છે. હકીકતમાં વિદ્યાર્થીને હાર નથી હરાવતી, હારનો ડર તેને પાછળ ખેંચે છે.
ઘણા વિદ્યાર્થીઓ માત્ર એટલા માટે પ્રશ્ન પૂછતા નથી કે તેમને ડર હોય છે કે તેમનો પ્રશ્ન સામાન્ય લાગશે. કેટલાક વિદ્યાર્થીઓ વર્ગમાં જવાબ આપતા સંકોચાય છે કે ખોટો જવાબ આવશે તો મિત્રો હસશે. પરીક્ષામાં ઓછા ગુણ આવે ત્યારે કેટલાક બાળકો એવું માનવા લાગે છે કે તેઓ બીજા કરતાં ઓછા બુદ્ધિશાળી છે. આવી માનસિકતા ધીમે ધીમે આત્મવિશ્વાસને નબળો બનાવે છે.
પરંતુ ભૂલ અને નિષ્ફળતા એ શિક્ષણનો અભિન્ન ભાગ છે. બાળક જ્યારે ચાલતા શીખે છે ત્યારે પડે છે, ફરી ઊભું થાય છે અને ફરી પ્રયાસ કરે છે. જો પડવાના ડરથી તે ચાલવાનો પ્રયાસ જ ન કરે તો તે ક્યારેય ચાલી શકે નહીં. વિદ્યાર્થીઓ માટે પણ આ જ વાત લાગુ પડે છે. ખોટો જવાબ આપણને સાચો જવાબ શોધવાની દિશા બતાવી શકે છે અને નિષ્ફળ પ્રયાસ આપણને વધુ સારી તૈયારી કરવાનું શીખવી શકે છે.
આ બાબતમાં શિક્ષકોની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. વર્ગખંડમાં એવી વાતાવરણ રચવાની જરૂર છે જ્યાં વિદ્યાર્થી ભૂલ કરતાં ડરે નહીં. વિદ્યાર્થીનો જવાબ ખોટો હોય ત્યારે તેને અપમાનિત કરવાને બદલે તેની વિચારપ્રક્રિયા સમજવી જોઈએ. “આ જવાબ કેમ આવ્યો?” એવો પ્રશ્ન વિદ્યાર્થીને પોતાની ભૂલમાંથી શીખવાની તક આપે છે. શિક્ષણનું વાતાવરણ જેટલું નિર્ભય હશે, તેટલી જ વિદ્યાર્થીઓની જિજ્ઞાસા અને સર્જનાત્મકતા વધશે.
વાલીઓએ પણ પરિણામ કરતાં પ્રયત્નને મહત્વ આપવું જોઈએ. ઓછા ગુણ આવ્યા હોય ત્યારે બાળકની સરખામણી અન્ય વિદ્યાર્થીઓ સાથે કરવાને બદલે તેની મુશ્કેલી સમજવી વધુ જરૂરી છે. “તને કેટલા ગુણ આવ્યા?” સાથે “તમે શું શીખ્યા?” એવો પ્રશ્ન પણ પૂછવો જોઈએ. બાળકને એ વિશ્વાસ આપવો જોઈએ કે એક પરીક્ષાનું પરિણામ તેના સમગ્ર ભવિષ્યનો નિર્ણય નથી.
વિદ્યાર્થીઓએ પણ સમજવું જોઈએ કે જીવનમાં દરેક પ્રયાસ સફળ થશે જ એવું જરૂરી નથી. કેટલીક વખત નિષ્ફળતા આપણને આપણી નબળાઈઓ ઓળખવાની તક આપે છે. તે આપણને વધુ મહેનત, વધુ આયોજન અને વધુ સમજણ સાથે આગળ વધવાનું શીખવે છે. સફળતા મેળવવા માટે માત્ર પ્રતિભા નહીં, પરંતુ નિષ્ફળતા પછી ફરી પ્રયાસ કરવાની ક્ષમતા પણ જરૂરી છે.
આજના શિક્ષણની સૌથી મોટી જરૂરિયાત એવી પેઢી તૈયાર કરવાની છે જે સફળતાનો આનંદ માણી શકે અને નિષ્ફળતામાંથી પણ શીખી શકે. વિદ્યાર્થીને હારથી બચાવવો નહીં, પરંતુ હાર પછી ફરી ઊભા થવાની હિંમત આપવી જોઈએ.
કારણ કે હાર માત્ર એક ઘટના છે, અંતિમ નિર્ણય નથી. પરંતુ હારનો ડર જો મનમાં ઘર કરી જાય, તો તે વિદ્યાર્થીની ક્ષમતાના વિકાસનો સૌથી મોટો અવરોધ બની શકે છે.
તેથી વિદ્યાર્થીઓને શીખવીએ—હારથી ડરવાનું નહીં, હારમાંથી શીખવાનું અને દરેક પ્રયાસ પછી વધુ મજબૂત બનીને આગળ વધવાનું
