વસતી ગણતરી : વિકાસનું દર્પણ અને આયોજનનો આધાર

• વસતી ગણતરી : વિકાસનું દર્પણ અને આયોજનનો આધાર
  આહવા: ભારત જેવા વિશાળ અને વૈવિધ્યસભર દેશમાં “વસતી ગણતરી” (Census) માત્ર લોકોની સંખ્યા ગણવાની પ્રક્રિયા નથી. પરંતુ દેશના વિકાસ, નીતિ નિર્માણ અને કલ્યાણકારી યોજનાઓ માટેનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ આંકડાકીય આધાર છે. દર દસ વર્ષે કરવામાં આવતી વસતી ગણતરી દેશની સામાજિક, આર્થિક અને શૈક્ષણિક સ્થિતિનું સાચું પ્રતિબિંબ રજૂ કરે છે.
  ભારતમાં વસતી ગણતરીનો ઇતિહાસ :ભારતમાં પ્રથમ નિયમિત વસતી ગણતરી વર્ષ 1881માં બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન હાથ ધરાઈ હતી. ત્યારથી દર દસ વર્ષે વસતી ગણતરી કરવામાં આવે છે. સ્વતંત્ર ભારતની છેલ્લી સંપૂર્ણ વસતી ગણતરી વર્ષ 2011માં થઈ હતી.
  2011ની વસતી ગણતરી મુજબના મુખ્ય આંકડા :
•  ભારતની કુલ વસતી : અંદાજે 121 કરોડ,
•  વિશ્વની કુલ વસતીમાં ભારતનો હિસ્સો : લગભગ 17.5 ટકા,
•  પુરુષ વસતી : અંદાજે 62.37 કરોડ,
•  મહિલા વસતી : અંદાજે 58.64 કરોડ,
•  ગ્રામ્ય વસતી : લગભગ 68.8 ટકા,
•  શહેરી વસતી : લગભગ 31.2 ટકા,
•  સાક્ષરતા દર :74.04 ટકા,
•  પુરુષ સાક્ષરતા :82.14 ટકા,
•  મહિલા સાક્ષરતા :65.46 ટકા,
•  લિંગાનુપાત : દર 1000 પુરુષ સામે 943 મહિલાઓ.
• ગુજરાત રાજ્યના આંકડા:2011ની વસતી ગણતરી મુજબ ગુજરાત રાજ્યની કુલ વસતી અંદાજે 6.04 કરોડ નોંધાઈ હતી.
•  સાક્ષરતા દર :78.03 ટકા,
•  શહેરી વસતી : આશરે 42.6 ટકા,
•  લિંગાનુપાત : દર 1000 પુરુષ સામે 919 મહિલાઓ,
•  સૌથી વધુ વસતી ધરાવતો જિલ્લો : અમદાવાદ,
•  સૌથી ઓછી વસતી ધરાવતો જિલ્લો : ડાંગ
  વસતી ગણતરી કેમ મહત્વપૂર્ણ ? :વસતી ગણતરીના આંકડાઓના આધારે સરકાર દ્વારા અનેક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો લેવામાં આવે છે. જેમ કે શાળા, આરોગ્ય કેન્દ્ર અને રસ્તા જેવી મૂળભૂત સુવિધાઓનું આયોજન, ગરીબી નિવારણ અને રોજગાર યોજનાઓનું અમલીકરણ, લોકસભા અને વિધાનસભાની બેઠકોનું વિભાજન, મહિલા, બાળકો, વરિષ્ઠ નાગરિકો અને આદિજાતિ સમુદાય માટે વિશેષ યોજનાઓ, શહેર અને ગ્રામ્ય વિકાસ માટે બજેટ ફાળવણી વિગેરે.
  ડિજિટલ યુગમાં વસતી ગણતરી :આધુનિક સમયમાં ટેક્નોલોજીના ઉપયોગથી વસતી ગણતરી વધુ ઝડપી અને પારદર્શક બની રહી છે. મોબાઈલ એપ્લિકેશન, ડિજિટલ ડેટા સંગ્રહ અને ઓનલાઈન પ્રક્રિયાઓ દ્વારા માહિતી એકત્રિત કરવાની પદ્ધતિ વધુ અસરકારક બની છે. ભારતમાં આ વેળાની વસતી ગણતરીમાં ડિજિટલ પદ્ધતિનો વ્યાપક ઉપયોગ થવાની શક્યતા છે, જેથી માહિતીનું સંકલન અને વિશ્લેષણ વધુ સરળ બનશે.
  નાગરિકોની જવાબદારી : વસતી ગણતરી દરમિયાન દરેક નાગરિકે સાચી અને સંપૂર્ણ માહિતી આપવી ખૂબ જરૂરી છે. કારણ કે આ આંકડાઓના આધારે આગામી દાયકાના વિકાસનું આયોજન નક્કી થાય છે. યોગ્ય માહિતી દેશના સર્વાંગી વિકાસમાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપે છે.
  વસતી ગણતરી દેશના ભવિષ્યનું દિશાદર્શન કરતી મહત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયા છે. વિકાસના દરેક ક્ષેત્રમાં યોગ્ય આયોજન, સંશાધનોનું સમાન વિતરણ અને જનકલ્યાણકારી યોજનાઓને અસરકારક રીતે અમલમાં મૂકવા માટે વસતી ગણતરી અત્યંત આવશ્યક છે. “સાચી માહિતી : સશક્ત આયોજન” એ વસતી ગણતરીનું મૂળ તત્વ છે.
• સને 2021 ની વસતી ગણતરી ઉપર કોરોનાનો કહેર :

ભારતમાં દર દસ વર્ષે થતી વસતી ગણતરી વર્ષ 2021માં યોજાવાની હતી. કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા તેની તૈયારીઓ પણ શરૂ કરવામાં આવી હતી, પરંતુ વિવિધ પરિસ્થિતિઓને કારણે આ પ્રક્રિયા મોકૂફ રાખવામાં આવી હતી.
કોરોના મહામારી (COVID-19) મુખ્ય કારણ :વર્ષ 2020 અને 2021 દરમિયાન સમગ્ર વિશ્વમાં કોરોના મહામારી ફાટી નીકળી હતી. ભારતમાં પણ લોકડાઉન, સોશિયલ ડિસ્ટન્સિંગ અને આરોગ્ય સંકટ જેવી ગંભીર પરિસ્થિતિ સર્જાઈ હતી. વસતી ગણતરી માટે કર્મચારીઓને ઘરેઘરે જઈને માહિતી એકત્રિત કરવાની હોય છે. આવી સ્થિતિમાં, લોકોના આરોગ્યને જોખમ ઊભું થઈ શકે,
કોરોના સંક્રમણ ફેલાવાની શક્યતા વધી શકે, લાખો ગણતરી કર્મચારીઓ અને નાગરિકોની સુરક્ષા જાળવવી મુશ્કેલ બને, તેથી કેન્દ્ર સરકારે 2021ની વસતી ગણતરી અનિશ્ચિત સમય માટે મોકૂફ રાખવાનો નિર્ણય લીધો હતો.
લોકડાઉન અને પ્રશાસનિક મર્યાદાઓ :કોરોના દરમિયાન દેશભરમાં લોકડાઉન લાગુ કરવામાં આવ્યું હતું. જેના કારણે, સરકારી કર્મચારીઓની તૈનાતી અન્ય તાત્કાલિક કામગીરીમાં થઈ, આરોગ્ય વિભાગ અને સ્થાનિક તંત્ર કોરોના નિયંત્રણમાં વ્યસ્ત બન્યું, તાલીમ કાર્યક્રમો અને મેદાની કામગીરી શક્ય ન બની, આથી વસતી ગણતરીની પ્રક્રિયા સમયસર શરૂ થઈ શકી નહોતી.
ડિજિટલ અને ટેક્નિકલ તૈયારીઓ: 2021ની વસતી ગણતરીમાં પ્રથમ વખત ડિજિટલ પદ્ધતિ અને મોબાઈલ એપ્લિકેશનનો ઉપયોગ થવાનો હતો. આ માટે, ટેક્નિકલ પ્લેટફોર્મ તૈયાર કરવું, ડેટા સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવી, કર્મચારીઓને તાલીમ આપવી જેવી તૈયારીઓ માટે વધારાનો સમય જરૂરી બન્યો હતો.
વહીવટી અને નીતિગત મુદ્દાઓ :વસતી ગણતરી સાથે રાષ્ટ્રીય વસ્તી નોંધણી (NPR) પ્રક્રિયા પણ જોડાયેલી હોવાથી કેટલીક રાજકીય અને વહીવટી ચર્ચાઓ ઊભી થઈ હતી. કેટલાક રાજ્યો દ્વારા પણ વિવિધ મુદ્દાઓ પર સ્પષ્ટતા માંગવામાં આવી હતી.
ભારતના ઇતિહાસમાં પ્રથમ વખત વિલંબ :1881થી શરૂ થયેલી આધુનિક વસતી ગણતરીના ઇતિહાસમાં આ પહેલીવાર બન્યું કે વસતી ગણતરી સમયસર યોજાઈ શકી નહીં. કોરોના મહામારીને કારણે વિશ્વના અનેક દેશોમાં પણ આવી જ પરિસ્થિતિ જોવા મળી હતી.
વસતી ગણતરી દેશના વિકાસ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયા છે, પરંતુ નાગરિકોના આરોગ્ય અને સુરક્ષા વધુ અગત્યની હોવાથી 2021ની વસતી ગણતરી મોકૂફ રાખવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. પરિસ્થિતિ સામાન્ય બન્યા બાદ ડિજિટલ અને આધુનિક પદ્ધતિથી વસતી ગણતરી હાથ ધરવા માટે સરકાર દ્વારા આયોજન કરવામાં આવી રહ્યું છે.