- માટીમાંથી મહાદેવ, વિસર્જનમાં શિવતત્ત્વ
શ્રાવણમાં ધોળકાની ધરતી પર રોજ સર્જાય છે એક નાનકડું શિવબ્રહ્માંડ - -દિપલબેન રાવળ
શ્રાવણની સવાર એટલે જળથી ભીંજાયેલી ધરતી, વાદળોથી ઘેરાયેલું આકાશ અને હવામાં ભળેલો ‘ૐ નમઃ શિવાય’નો પવિત્ર નાદ. પરંતુ ધોળકામાં શ્રાવણની સવારનું એક દૃશ્ય એવું પણ છે, જેને જોતા લાગે કે અહીં મહાદેવની આરાધના માત્ર મંદિરમાં થતી નથી, પરંતુ માટીના એકેક કણમાંથી શિવતત્ત્વને અનુભવવામાં આવે છે.
વહેલી સવારના શાંત વાતાવરણમાં એક ભક્ત પોતાના હાથમાં માટી લે છે. આંગળીઓ ધીમે ધીમે માટીને ગૂંથે છે. થોડી જ વારમાં નિર્જીવ લાગતી માટી શિવલિંગનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. તેની આસપાસ કમળ ખીલે છે, કાચબો આકાર લે છે, ગણેશજી બિરાજે છે અને એક નાનકડું વિશ્વ જાણે મહાદેવના ચરણોમાં આવીને સ્થિર થઈ જાય છે.
આ માત્ર માટીમાંથી મૂર્તિ બનાવવાની કળા નથી. આ તો શ્રાવણભક્તિનું એવું સ્વરૂપ છે, જેમાં સર્જન પણ સાધના છે અને વિસર્જન પણ સાધના.
દર વર્ષે આખા શ્રાવણ માસ દરમિયાન આ ભક્ત અહીં રહીને રોજ પાર્થિવેશ્વર બનાવે છે. સવારે નવા શિવલિંગનું સર્જન થાય છે, આખો દિવસ ભક્તિપૂર્વક પૂજા-અર્ચના થાય છે અને સાંજના સંધ્યાકાળે તેનું વિસર્જન કરવામાં આવે છે. બીજા દિવસે ફરી નવી માટી, ફરી નવા પાર્થિવેશ્વર અને ફરી એ જ ભક્તિભીની યાત્રા શરૂ થાય છે.
મહાદેવ જાણે રોજ નવા સ્વરૂપે આવે છે, ભક્તિ સ્વીકારે છે અને સાંજ પડે ત્યારે પંચતત્ત્વમાં પાછા ફરી જાય છે.
ધોળકાના આ શિવધામને સ્થાનિક રીતે પરપોટિયા મહાદેવ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ચંદ્રમૌલેશ્વર મહાદેવ, ચંદ્રેશ્વર મહાદેવ અને નાગનાથ મહાદેવ જેવા નામોથી પણ તેની ઓળખ થાય છે. સ્થાનિક પરંપરા અને ઉપલબ્ધ મંદિરસ્રોતોમાં આ શિવસ્વરૂપને અનોખા પરપોટા જેવા પથ્થરો અને ચંદ્રકળા સાથે જોડવામાં આવે છે. નામ ભલે અનેક હોય, પરંતુ ભક્તિનો કેન્દ્રબિંદુ એક જ છે—મહાદેવ.
આ શિવધામની આધ્યાત્મિક અનુભૂતિને વધુ ગાઢ બનાવે છે આ ભક્તની પાર્થિવેશ્વર સાધના. એક તરફ મંદિરના ગર્ભગૃહમાં પ્રકૃતિના રહસ્ય જેવું શિવસ્વરૂપ અને બીજી તરફ ભક્તના હાથથી ઘડાતું માટીનું શિવલિંગ. એક સ્વરૂપ જાણે ધરતીના ગર્ભમાંથી પ્રગટેલું, બીજું શ્રદ્ધાના સ્પર્શથી સર્જાયેલું. બંનેની વચ્ચે માત્ર એક જ તત્ત્વ—શિવ.
માટી હાથમાં લેતાં પહેલાં કદાચ એ માત્ર માટી હોય છે. પરંતુ ભક્તની આંગળીઓનો સ્પર્શ મળતાં તેમાં ભાવ જન્મે છે. આકાર મળે છે. અને જ્યારે મંત્રોચ્ચાર સાથે તેની પૂજા થાય છે ત્યારે એ માટી ભક્ત માટે પાર્થિવેશ્વર બની જાય છે.
શિવની પૂજામાં બિલ્વપત્રનું પોતાનું સ્થાન છે, જળાભિષેકની પોતાની ભાવના છે અને મંત્રનો પોતાનો નાદ છે. પરંતુ આ પાર્થિવેશ્વર સાધનામાં એક બીજી જ અનુભૂતિ ઉમેરાય છે—મહાદેવને પોતાના હાથથી સર્જવાની.
કદાચ આ જ કારણ છે કે આ પૂજા માત્ર ધાર્મિક વિધિ બની રહેતી નથી; તે ભક્ત અને ભગવાન વચ્ચેના એક અંગત સંવાદમાં પરિવર્તિત થઈ જાય છે.
માટીમાંથી બનેલા આ નાનકડા શિવબ્રહ્માંડમાં કમળ પણ છે, કાચબો પણ છે અને ગણેશજી પણ છે. દેખાવમાં નાના લાગતા આ પ્રતીકો પણ ભક્તિની પોતાની ભાષા બોલે છે. કાદવ વચ્ચે ખીલેલું કમળ નિર્મળતાની યાદ અપાવે છે. અંદર સિમટતો કાચબો સંયમ અને અંતર્મુખતાનો સંદેશ આપે છે. ગણેશજી સાધનાના માર્ગમાંથી વિઘ્નો દૂર કરવાની પ્રાર્થનાને સાકાર કરે છે. અને આ સમગ્ર આધ્યાત્મિક રચનાના કેન્દ્રમાં બિરાજે છે મહાદેવ.
જાણે ભક્તે માટીમાં આખું બ્રહ્માંડ જ ઘડી દીધું હોય.
પરંતુ આ સાધનાનું સૌથી અદભૂત અને ભાવસ્પર્શી દૃશ્ય સાંજનું છે.
આખો દિવસ પૂજા કર્યા પછી સંધ્યા ઊતરે છે. દીવાની જ્યોત ધીમી થાય છે. મંત્રોચ્ચારના સ્વર વાતાવરણમાં ઓગળે છે અને પછી જે પાર્થિવેશ્વરને સવારથી ભક્તિપૂર્વક પૂજવામાં આવ્યા હતા, તેમનું વિસર્જન થાય છે.
એક નજરે જોતા લાગે કે આખા દિવસની મહેનત સમાપ્ત થઈ ગઈ.
પરંતુ શિવતત્ત્વની દૃષ્ટિએ અહીં અંત ક્યાં છે?
જેનું સર્જન થયું છે તેનું વિસર્જન થવાનું જ છે. અને વિસર્જન એટલે અંત નહીં, નવી શરૂઆત માટેનું શૂન્ય.
સાંજે માટી ફરી માટી બની જાય છે, પરંતુ ભક્તિ ક્યાંય જતી નથી. કારણ કે બીજા દિવસે સૂર્યોદય સાથે ફરી એ જ હાથ માટીને સ્પર્શશે. ફરી આંગળીઓ શિવનું સ્વરૂપ ઘડશે. ફરી કમળ ખીલશે. ફરી કાચબો આકાર લેશે. ફરી ગણેશજી બિરાજશે અને ફરી મહાદેવની આરાધના શરૂ થશે.
આ ચક્ર આખા શ્રાવણ દરમિયાન ચાલે છે.
કદાચ આ જ આ સાધનાનો સૌથી મોટો આધ્યાત્મિક સંદેશ છે—જીવનમાં કશું જ સ્થાયી નથી, પરંતુ શ્રદ્ધા માણસને દરેક અંત પછી નવી શરૂઆત કરવાની શક્તિ આપે છે.
માટી હાથમાં છે, પરંતુ સાધના અંતરમાં ચાલી રહી છે.
આંગળીઓ શિવલિંગને આકાર આપે છે, પરંતુ કદાચ એ જ સમયે ભક્ત પોતાનું મન પણ ઘડી રહ્યો છે. માટીનો પાર્થિવેશ્વર રોજ બનાવાય છે અને રોજ વિસર્જિત થાય છે, પરંતુ દરેક દિવસે ભક્તિનું એક નવું સ્તર જન્મે છે.
આ છે શિવની લીલા—સર્જનમાં પણ શિવ, સંહારમાં પણ શિવ; સ્થિતીમાં પણ શિવ અને વિલીનમાં પણ શિવ.
ચંદ્રમૌલેશ્વર-પરપોટિયા મહાદેવના આંગણે શ્રાવણનો મહિનો જાણે આ જ રહસ્યને જીવંત કરે છે. મંદિરના ગર્ભગૃહમાં અદભૂત શિવસ્વરૂપ અને બહાર ભક્તના હાથથી સર્જાતો પાર્થિવેશ્વર—બંને મળીને ધોળકાની શૈવ પરંપરાની એક અનોખી તસ્વીર ઊભી કરે છે.
અહીં મહાદેવને માત્ર જોવા નથી આવવું પડતું.
તેમને ઘડવા પડે છે.
પૂજવા પડે છે.
પછી છોડવા પડે છે.
અને બીજા દિવસે ફરી શ્રદ્ધાથી સ્વીકારવા પડે છે.
કદાચ આ જ જીવનનો સૌથી મોટો પાઠ છે.
જે મળ્યું છે તેને પ્રેમથી સ્વીકારવું, પૂર્ણ ભાવથી જીવવું અને સમય આવે ત્યારે આસક્તિ વિના સમર્પિત કરી દેવું.
શ્રાવણમાં ધોળકાની ધરતી પર માટીમાંથી જન્મતો આ નાનકડો મહાદેવ તેથી માત્ર પાર્થિવેશ્વર નથી રહેતો. તે ભક્તના મનમાં પ્રગટતું એક શિવતત્ત્વ બની જાય છે.
સવારના નિર્મળ પ્રકાશમાં મહાદેવનું સર્જન થાય છે.
દિવસભર ભક્તિની ધારા વહે છે.
સાંજના સંધ્યાકાળે શિવ માટીમાં વિલીન થાય છે.
અને પછી ફરી સવાર પડે છે…
ફરી માટી હાથમાં આવે છે…
ફરી આંગળીઓ ચાલે છે…
ફરી શિવ પ્રગટે છે.
ધોળકામાં શ્રાવણ માત્ર આવતો નથી; અહીં તો શ્રાવણની દરેક સવાર મહાદેવને ફરી જન્મતી જોવાની સવાર બની જાય છે.
અને કદાચ આ જ આ અનોખી સાધનાનો સૌથી સુંદર મર્મ છે—
માટી બદલાય છે, સ્વરૂપ બદલાય છે, દિવસ બદલાય છે…
પણ ભક્તના હૃદયમાં બિરાજેલા મહાદેવ ક્યારેય બદલાતા નથી.
હર હર મહાદેવ…
